Historia Miasta i Regionu

Początki kształtowania się układu miejscowości, która jeszcze w pierwszej ćwierci XVIII w. była określana jako kolonia Jedlinka, sięgają końca XVII w. Pierwsze, wznoszone na przełomie XVII i XVIII w. budynki lokalizowano wokół źródła leczniczego. Dały one początek zabudowie późniejszego Placu Zdrojowego. Jedlina już jako miasteczko, zaznaczona na mapie z około połowy XVIII w. nazwa Charlottenbrunn, leżała w granicach Księstwa Świdnickiego. Zasięg siedliska w XVIII w. ograniczał się do nieregularnie rozłożonej, niewielkiej grupy budynków, zlokalizowanej wzdłuż Placu Zdrojowego. Przez środek Placu płynął skanalizowany potok, nad którym przerzucono mosty. Wzdłuż kanału wytyczono aleje, prowadzące w kierunku centralnie założonego pawilonu głównego źródła Charlottenquelle…

Zabudowę placu ok. poł. XVIII w. tworzyły budynki o charakterze reprezentacyjnym: Grosse Haus zwany również Fürsten Haus, dwór tzw. Schlössel, który zbudowano dla założycieli uzdrowiska Hansa Christopha barona von Seher-Thoss i jego żony, Charlotty, Dom Zdrojowy, kasyno zwane Grosse Saal, pawilon gry w bilard, traktiernia. Na zapleczu głównych budynków centrum zdroju, znajdowały się oficyny pomocnicze, jak kuchnia, dom łaziennego, stajnie. Niezabudowana była jeszcze wtedy droga, prowadząca do majątku Jedlinka (obecnie ulica Piastowska). Zasięg utworzonego w XVIII w. siedliska pozostał bez zmian w 1 ćw. XIX w. Rozwój przestrzenny nastąpił dopiero w 2 ćwierci XIX w., gdy Jedlina stała się bardziej znanym w regionie uzdrowiskiem. Pierwsze w tym czasie budynki wzniesiono na południe od Placu Zdrojowego, wzdłuż północnego odcinka dzisiejszej ulicy Piastowskiej. Ten południowy kierunek rozwoju przestrzennego miasteczka utrzymał się także w 3 ćwierci XIX w., gdy w 1863 r. przy ul. Piastowskiej zbudowano zespół kościoła ewangelickiego i założono cmentarz. Dało to początek zabudowie obu pierzei ulicy Piastowskiej.

Główna zabudowa uzdrowiska w 3 ćwierci XIX w. koncentrowała się jak w poprzednich latach wokół wydłużonego Placu Zdrojowego. Stanowił on nadal centrum życia kurortu. Stały tam wymienione wcześniej, osiemnastowieczne budynki, z których część, np. Dom Zdrojowy przebudowane zostały w 1 i 2 ćwierci XIX w. Przy północnej pierzei placu zlokalizowane były rozbudowane w 1 połowie XIX w. hotele, m.in. Hirschberger Hof i Deutsches Haus (Plac Zdrojowy 8 i 9). Południowo-zachodnia stronę placu zamykał przebudowany w 2 i 3 ćw. XIX w. Dom Zdrojowy i najstarszy, jak głosi tradycja, XVII-w. zajazd Grundhof (rozebrany po 1945 r.). Zabudowa Placu Zdrojowego i ul. Piastowskiej miała w 3 ćw. XIX w. charakter luźny. Pośrodku Placu znajdował się przebudowany w latach 30-tych XIX w. pawilon źródła Charlotty, za którym w miejscu wcześniejszego traktu spacerowego nad kanałem założono promenadę z otwarta hala spacerowa, pijalnia wód i pawilonem koncertowym. Przedłużeniem promenady od południa była aleja lip drobnolistnych, tzw. Bismarck Allee (obecnie Aleja Niepodległości), prowadząca w kierunku zbudowanego w 1863 r. zespołu kościoła ewangelickiego.

Poza terenem zabudowanym, w naturalnych kompleksach leśnych urządzono tereny spacerowe. Jednym z tych założeń był park zdrojowy (obecnie przy ul. Warszawskiej), utworzony około połowy XIX w. Wytyczonymi ścieżkami łączył się on z zalesionym stokiem góry Rzepisko. W południowo-zachodniej części Jedliny (ul. Poznańska) znajdował się drugi park leśny - Karlshain, założony w 1849 r. Z centrum miejscowości prowadziła do niego aleja lip, tzw. Beinert Allee (obecnie ulica H. Sienkiewicza). W istniejący wcześniej, naturalny drzewostan wzgórza wkomponowano drzewa i krzewy o charakterze rodzimym i aklimatyzowanym oraz wytyczono ścieżki spacerowe. Założone zostały także platformy widokowe, altany, rzeźby, ławki. Pośrodku tego kompleksu wzniesiono tzw. Szwajcarkę, zajazd z pijalnia mleka i żętycy. 

Niewielkie parki i ogrody powstawały niemal przy każdym pensjonacie, willi, przy zajazdach. Znaczniejsza powierzchnię zajmował park, utworzony przy pensjonacie Willa Sanssouci (obecnie dom, ul. Chojnowska 2). łączył się on z położonym na stoku wzgórza Blockberg lasem, gdzie założono terrasy. Niewykluczone, że park ma starsza genezę niż willa, która w zachowanej obecnie formie jest budowla pochodząca z około połowy XIX w. Na mapach XIX-w. park oznaczono nazwa Alter Park. Ogród i park znajdował się także przy willi Parkschlösschen (obecnie dom, ul. Warszawska 3). 

Ukształtowana w 3 i 4 ćwierci XIX w. sylwetę miejscowości charakteryzowała luźna i dość chaotyczna zabudowa. Większość budynków, to 1 i 2 kondygnacyjne kamienice i pensjonaty, z których część pochodzi z XVIII w. a swój obecny wygląd uzyskały w wyniku dziewiętnastowiecznych przebudów. Budynki zdrojowe, hotele i pensjonaty o charakterze reprezentacyjnym, zlokalizowane były przy Placu Zdrojowym. Kilka okazałych willi wzniesionych w rozwidleniu ulic Warszawskiej i Wałbrzyskiej nadało tej części miasteczka charakter reprezentacyjny. Skromniejsze wille i pensjonaty powstawały wzdłuż ulicy Piastowskiej i Lipowej. Dominantę wysokościowa tworzył położony na wzniesieniu, ewangelicki kościół z wieża, otoczony masywem zieleni cmentarza. W 4 ćwierci XIX i na początku XX w. powstała luźna, willowa zabudowa ulic Akacjowej, Poznańskiej, Cmentarnej. Zbudowano malowniczo położone pensjonaty przy ulicach Pięknej i Kościelnej. Przy ul. Chojnowskiej 12 wzniesiono w 1914 r. dom dziecka tzw. Pestalozzihaus oraz w jego pobliżu kompleks basenu kąpielowego. Na początku XX w., przy ul. Cmentarnej 1, powstał zespół tkalni z willa fabrykanta.